رفلکسهای اولیه و بارداری؛ آیا رشد عصبی کودک، قبل از تولد شروع میشود؟
وقتی درباره رشد کودک صحبت میکنیم، معمولاً ذهن ما به سالهای بعد از تولد میرود؛ به زمانی که کودک مینشیند، راه میرود، حرف میزند و با محیط اطرافش ارتباط برقرار میکند.
اما واقعیت این است که رشد و سازماندهی سیستم عصبی، خیلی قبلتر از تولد آغاز میشود.
یکی از بخشهای جالب این مسیر، رفلکسهای اولیه هستند؛ پاسخهای حرکتی و عصبی خودکاری که از دوران جنینی شکل میگیرند و در ماههای اول زندگی به کودک کمک میکنند با محیط اطراف خود سازگار شود.
رفلکسهای اولیه چه هستند؟
رفلکسهای اولیه، پاسخهای غیرارادی و طبیعی سیستم عصبی هستند که در دوره جنینی و ماههای ابتدایی زندگی نقش مهمی در سازگاری و رشد حرکتی نوزاد دارند.
این رفلکسها به کودک کمک میکنند در شرایط مختلف، بدون اینکه نیاز به تصمیمگیری آگاهانه داشته باشد، واکنش نشان دهد.
با بالغتر شدن سیستم عصبی، بسیاری از این پاسخها به تدریج مهار و در الگوهای حرکتی پیچیدهتر ادغام میشوند.
به همین دلیل، شناخت رفلکسهای اولیه میتواند نگاه ما را به رشد کودک، از همان دوران بارداری، عمیقتر کند.
رفلکس مورو چیست؟
یکی از شناختهشدهترین رفلکسهای اولیه، رفلکس مورو است.
اگر نوزاد با صدای ناگهانی، حرکت غیرمنتظره یا احساس از دست دادن حمایت مواجه شود، ممکن است دستهایش را باز کند و سپس دوباره به سمت بدنش جمع کند.
این پاسخ طبیعی، همان رفلکس مورو است.
رفلکس مورو از دوران جنینی شکل میگیرد و بعد از تولد نیز برای مدتی وجود دارد. با رشد و بلوغ سیستم عصبی، این رفلکس به تدریج مهار میشود.
بنابراین، وجود رفلکس مورو در نوزاد طبیعی است.
هدف ما این نیست که یک رفلکس طبیعی را سرکوب کنیم؛ بلکه باید به سیستم عصبی کودک فرصت بدهیم مسیر طبیعی رشد و بلوغ خود را طی کند.
آیا بارداری میتواند بر سیستم عصبی کودک تأثیر بگذارد؟
جنین در یک محیط کاملاً جدا از مادر رشد نمیکند.
هورمونها، عملکرد جفت، جریان خون و وضعیت فیزیولوژیک مادر، همگی بخشی از محیطی هستند که جنین در آن رشد میکند.
به همین دلیل، استرس شدید و طولانیمدت دوران بارداری میتواند با برخی جنبههای رشد و تنظیم سیستم عصبی جنین ارتباط داشته باشد.
اما این موضوع نباید باعث ایجاد نگرانی یا احساس گناه در مادر شود.
یک نکته بسیار مهم:
اگر مادر یک روز مضطرب شد، عصبانی شد یا گریه کرد، به این معنی نیست که رفلکس مورو در کودک او «قوی» خواهد شد.
بارداری قرار نیست دورهای باشد که مادر از احساسات طبیعی خودش بترسد.
هیچ مادری قرار نیست در تمام ۹ ماه بارداری آرام، شاد و بدون استرس باشد.
آنچه اهمیت دارد، این است که مادر بتواند بعد از تجربه استرس، دوباره به وضعیت آرامتر و متعادلتری برگردد.
تنظیم سیستم عصبی مادر؛ چرا اهمیت دارد؟
یکی از مهارتهای مهم دوران بارداری، یادگیری روشهایی برای کمک به تنظیم سیستم عصبی مادر است.
وقتی مادر بتواند بهتر متوجه وضعیت بدن و احساسات خود شود و راههایی برای بازگشت به آرامش پیدا کند، میتواند با فشارهای روزمره دوران بارداری بهتر کنار بیاید.
تنفس آرام و آگاهانه، حرکت مناسب، خواب و استراحت کافی، ارتباط با افراد امن و حمایتگر و ایجاد احساس امنیت، میتوانند بخشی از این مراقبت باشند.
البته منظور این نیست که مادر باید همیشه آرام باشد.
تنظیم سیستم عصبی به معنای نداشتن استرس نیست؛ به معنای توانایی بازگشت از حالت استرس به وضعیت متعادلتر است.
آموزش مادر، بخشی از مراقبت از کودک است
در مرکز سلامت مادران، نگاه ما به مراقبت از مادر فقط به جسم او محدود نمیشود.
ما معتقدیم آموزش مادر میتواند از دوران بارداری آغاز شود؛ آموزشهایی که به مادر کمک میکنند بدن و سیستم عصبی خود را بهتر بشناسد و مهارتهایی برای تنظیم و آرامسازی خود یاد بگیرد.
در برنامههای آموزشی مرکز سلامت مادران، در کنار آموزش مفاهیم مربوط به رشد و تکامل کودک، از تکنیکها و تمرینهای عملی متناسب با شرایط مادر نیز استفاده میشود؛ تمرینهایی با هدف افزایش آگاهی بدنی، کاهش تنش و کمک به تنظیم سیستم عصبی مادر.
هدف این آموزشها ایجاد یک مادر «همیشه آرام» نیست.
هدف این است که مادر ابزارهایی در اختیار داشته باشد تا در روزهای سخت، بتواند بهتر از خود مراقبت کند و دوباره به تعادل برگردد.
زیرا مراقبت از مادر، بخشی از مراقبت از کودک است.
از بارداری تا سالهای اول زندگی
رشد سیستم عصبی کودک یک اتفاق ناگهانی نیست که در لحظه تولد آغاز شود.
این مسیر از دوران جنینی شروع میشود و پس از تولد نیز با تجربههای حرکتی، حسی، عاطفی و ارتباطی کودک ادامه پیدا میکند.
به همین دلیل، هرچه آگاهی والدین درباره این مسیر بیشتر باشد، میتوانند با نگاه دقیقتر و آرامتری به نیازهای کودک پاسخ دهند.
شاید مهمترین پیامی که میتوانیم به یک مادر باردار بدهیم این باشد:
قرار نیست در بارداری همیشه آرام باشی؛
قرار است یاد بگیری به آرامش برگردی.
چون مراقبت از مادر، فقط مراقبت از جسم او نیست.
مراقبت از مادر، مراقبت از محیطی است که یک زندگی جدید در آن رشد میکند.
و شاید همین نگاه، یکی از زیباترین راههای شروع مراقبت از سیستم عصبی کودک، حتی قبل از تولد باشد.
⸻
فیروزه روستا
ماما | روانشناس | مدرس رفلکسهای اولیه
مرکز سلامت مادران
