اصطلاح «زایمان بدون درد» کمی گمراهکننده است، چون کاملاً بدون درد نیست، بلکه کاهش قابل توجه درد را هدف میگیرد. هدف اصلی، افزایش راحتی مادر و کاهش استرس در طول زایمان است، در حالی که سلامت جنین و مادر حفظ شود.
فواید زایمان بدون درد
فواید عمومی:
کاهش استرس و اضطراب مادر در زمان زایمان
امکان حضور آگاهانه و آرام مادر در فرآیند زایمان
کاهش احتمال فشار خون بالا ناشی از درد و استرس
کاهش خطر اسیبهای روانی پس از زایمان (مثل PTSD یا افسردگی پس از زایمان)
در برخی موارد، کاهش طول زمان زایمان (بهویژه با روشهای غیردارویی)
حفظ انرژی مادر برای مرحله دوم زایمان (PUSHING )
فواید روشهای خاص:
بیحسی اپیدورال: کنترل عالی درد بدون تأثیر مستقیم بر هوشیاری مادر
تکنیکهای ذهنی و تنفسی: بدون عوارض دارویی، افزایش کنترل شخصی
2. معایب زایمان بدون درد:
معایب عمومی:
هزینهبر بودن برخی روشها (مخصوصاً روشهای دارویی)
دسترسی محدود به امکانات تخصصی در برخی مناطق
احساس گناه یا شکست در برخی مادران اگر انتظاراتشان محقق نشود
معایب روشهای دارویی (مثلاً اپیدورال):
احتمال کاهش فشار خون مادر
سردرد پس از بیحسی اسپاینال/اپیدورال
طولانیتر شدن مرحله دوم زایمان در برخی موارد
احتمال کاهش تحرک مادر در طول زایمان
نیاز به نظارت دقیقتر پزشکی
محدودیتهای روشهای غیردارویی:
مؤثر نبودن در تمام موارد (مثلاً در زایمانهای بسیار دردناک یا سریع)
نیاز به آموزش قبلی و تمرین
وابستگی به حمایت محیطی و روانیروشهای دارویی کاهش درد زایمان
3. روش های دارویی کاهش درد زایمان:
بیحسی اپیدورال(Epidural)
پرکاربردترین روش دارویی در بسیاری از کشورها
داروی بیحسی به فضای اپیدورال نخاع تزریق میشود
درد را تا ۹۰–۹۵٪ کاهش میدهد
مادر هوشیار است و میتواند شرکت فعال داشته باشد
بیحسی اسپاینال (Spinal)
برای زایمانهای سریع یا سزارین استفاده میشود
اثر سریعتر اما کوتاهتر از اپیدورال
ترکیب اپیدورال و اسپاینال (CSE)
ترکیبی از سرعت اثر اسپاینال و طولانیبودن اثر اپیدورال
مسکنهای سیستمیک (مثل پتوپرفین، مورفین، نیتروس اکساید)
نیتروس اکساید “گاز خنده” در برخی کشورها استفاده میشود
اثر ملایمتر و کوتاهمدت
مادر میتواند خودش دوز را کنترل کند
4.روشهای غیردارویی کاهش درد زایمان
تکنیکهای تنفسی:
آموزش الگوهای تنفس کنترلشده برای مقابله با انقباضها
تکنیک تنفسلاماز(Lamaze)
( در تکنیک تنفسی لاماز، دم آرام و کوتاه از بینی و بازدم طولانی و از راه دهان و تمرکز اصلی روی بازدم آرام و ریتم یکنواخت میباشد. در هنگام اوج درد، تنفسها کوتاه و سطحی می باشد و در پایان انقباض، یک دم عمیق برای رهاسازی تنش مورد نیاز است).
2.تکنیکتنفس بردلی (Bradley)
(تمرکز بر تنفس عمیق شکمیِ آرام همراه با ریلکس کامل عضلات برای کاهش درد و حفظ آرامش).
3.تکنیک تنفس دِگارد (DeGarde)
(تنفسی آهسته، عمیق و ریتمیک برای حفظ آرامش و کاهش تنشِ حین انقباضها).
روشهای مبتنی بر ذهن و بدن (یوگا، مدیتیشن)
کاهش ترس و افزایش آرامش با تمرکز ذهنی
استفاده از توپ زایمان (Birth Ball)
حرکت آزاد و تغییر وضعیت برای تسکین درد
حمام گرم یا دوش آب گرم
آب گرم عضلات را شل میکند و درد را کاهش میدهد
ماساژ و فشارهای موضعی
بهویژه روی کمر پایین توسط همسر یا مامای همراه
تغییر وضعیت بدن (ایستاده، چهار دست و پا، نشسته)
کاهش فشار روی عصبها و بهبود گذر جنین
داشتن همراه
داشتن همراه در زایمان بدون درد تاثیر بسزایی دارد که همراه میتواند یک فرد (همسر، مادر، مامای همراه و…) یا یکسری ابزارها (موسیقی یا نوای مورد علاقه، جوراب، حوله، رایحه مورد علاقه مادر(آروماترتراپی) و…) باشد.
تحریک الکتریکی اعصاب از طریق پوست (روشTENS)
دستگاه کوچکی که از طریق الکترودهای پشت کمر، سیگنالهای درد را مسدود میکند.
5.مقایسه روشهای دارویی و غیردارویی
معیار
روشهای دارویی (مثل اپیدورال)
روشهای غیردارویی
کاهش درد
بسیار مؤثر (بالای ۹۰٪)
متوسط تا خوب (بسته به فرد)
عوارض جانبی
بیشتر (فشار خون، سردرد، محدودیت حرکت)
ناچیز یا بدون عارضه
نیاز به تجهیزات پزشکی
بله
خیر (قابل انجام در خانه یا مرکز زایمان)
کنترل مادر
کمتر (وابسته به تیم درمان)
بیشتر (مادر فعال است)
هزینه
بالا
پایین یا بدون هزینه
تأثیر بر جنین
معمولاً ناچیز (در صورت انجام صحیح)
بدون تأثیر
قابلیت ترکیب
با برخی روشهای غیردارویی قابل ترکیب است
–
زایمان بدون درد” برای همه مناسب نیست و انتخاب روش مناسب بستگی به:
سلامت مادر و جنین
نوع زایمان (طبیعی، پرخطر، سزارین)
دسترسی به امکانات پزشکی
ترجیحات شخصی مادر
پشتیبانی محیطی (همسر، ماما، خانواده)
بسیاری از زنان از ترکیب روشها (مثلاً تکنیکهای تنفسی به همراه اپیدورال در لحظه مناسب) استفاده میکنند.
(این مقاله، غیر از مادران باردار، برای همکاران ماما و دانشجویان مامایی نیز، مفید می باشد.)
تهیه و تنظیم: هانا تسبیحی، مامای مرکز سلامت مادران
