رفلکس‌های اولیه چیست؟ رفلکس‌های اولیه حرکات غیرارادی و خودکاری هستند که از بدو تولد در نوزاد ظاهر می‌شوند. این بازتاب‌ها (رفلکس ها)توسط ساقه مغز کنترل می‌شوند؛ بخشی که به‌عنوان بالاترین و ابتدایی‌ترین قسمت مغز شناخته می‌شود و نقش حیاتی در بقا و رشد کودک دارد.

رفلکس‌ها الگوهای حرکتی اولیه را شکل می‌دهند و پایه‌ای برای مهارت‌های حرکتی ارادی آینده مانند سینه‌خیز رفتن، راه رفتن و نوشتن فراهم می‌کنند و البته نقش مهم در تنظیم هیجان و یادگیری در رشد شناختی در آینده دارند.می توان گفت رفلکس ها الفبای زندگی کودک هستند.

این رفلکس‌ها در بدو تولد وجود دارند و باید به‌تدریج طی سال اول زندگی یکپارچه شده و از بین بروند تا با رشد مغز و فعال شدن مراکز بالاتر به‌ویژه قشر مخ، کنترل حرکات از ساقه مغز به بخش‌های پیشرفته‌تر منتقل ‌شود.

چند نمونه از رفلکس‌های اولیه

• رفلکس مورو (Moro Reflex)

• زمان ظهور: بدو تولد
• نشانه‌ها: باز شدن ناگهانی دست‌ها و پاها هنگام احساس افتادن یا شنیدن صدای بلند، سپس جمع کردن آن‌ها؛ اغلب به

همراه گریه است.

• هدف: محافظت و حفظ هوشیاری کودک.
• زمان ناپدید شدن: ۴ تا ۶ ماهگی
• باقی‌ماندن: می‌تواند باعث بیش‌حسی نسبت به صدا، نور یا حرکت و مشکلات تعادل و تنظیم هیجان شود.

• رفلکس جستجو (Rooting Reflex)

• زمان ظهور: لحظه تولد
• نشانه‌ها: حرکت سر و باز شدن دهان کودک هنگام لمس گونه یا چانه.
• هدف: یافتن نوک پستان برای تغذیه.
• زمان ناپدید شدن: حدود ۴ ماهگی
• باقی‌ماندن: ممکن است بر رشد گفتار و حساسیت دهانی اثر بگذارد.

رفلکس مکیدن (Sucking Reflex)

رفلکس مکیدن یکی از اولین و حیاتی‌ترین مهارت‌های نوزاد است که برای بقا و تغذیه او ضروری است. این رفلکس در طول ماه‌های اول زندگی تکامل یافته و به یک مهارت ارادی تبدیل می‌شود.

• زمان ظهور: پیش از تولد (حدود هفته ۳۲ بارداری)

 • نشانه‌های اولیه (مکیدن رفلکسی): به محض تماس هر جسمی (مانند پستانک، انگشت یا سینه مادر) با کام یا لب‌های نوزاد، او به صورت خودبه‌خودی و اتوماتیک شروع به مکیدن می‌کند.

 • هدف در ابتدا: تغذیه و ایجاد هماهنگی بین تنفس و بلع.

 • زمان ناپدید شدن (رفلکس مکیدن): حدود ۴ ماهگی. در این سن، رفلکس مکیدن جای خود را به مکیدن ارادی می‌دهد.

• باقی‌ماندن رفلکس: اگر این رفلکس پس از ۴ ماهگی همچنان باقی بماند، می‌تواند نشانه‌ای از تأخیر در رشد و منجر به مشکلاتی در جویدن، بلع و گفتار در آینده شود.

تفاوت کلیدی: مکیدن رفلکسی در برابر مکیدن ارادی (پس از ۴ ماهگی)

نوزاد در ابتدا فقط به صورت رفلکسی می‌مکد، اما با بزرگ‌تر شدن، این مهارت را به صورت آگاهانه و هدفمند کنترل می‌کند. تفاوت اصلی این دو نوع مکیدن به شرح زیر است:

*مکیدن رفلکسی (تا حدود ۴ ماهگی): این نوع مکیدن یک واکنش کاملاً خودکار است.

• نحوه شروع: به محض تماس هر چیزی با لب‌های نوزاد، او فوراً و بدون اراده شروع به مکیدن می‌کند.
• شرایط: این رفلکس حتی در صورتی فعال می‌شود که نوزاد:
  • گرسنه نباشد.
  • خواب‌آلود یا آرام باشد.

* مکیدن ارادی (پس از ۴ ماهگی): این یک مهارت اکتسابی و هدفمند است که نشان‌دهنده رشد عصبی و عضلانی نوزاد است.

• نحوه شروع: کودک خودش تصمیم به مکیدن می‌گیرد.
• رفتارهای مرتبط:
  • فعالانه به دنبال منبع تغذیه (پستان مادر، شیشه شیر یا پستانک) می‌گردد.
  • سر خود را به سمت منبع می‌چرخاند.
  • خودش آن را به دهان می‌برد و مکیدن را آغاز می‌کند.

نکته مهم: این گذار از مکیدن رفلکسی به مکیدن ارادی، یک نقطه عطف مهم در رشد کودک است که نشان می‌دهد او در حال کسب کنترل بیشتر بر بدن و محیط اطراف خود است.

• رفلکس گرفتن (Palmar Grasp Reflex)

• زمان ظهور: تولد
• نشانه‌ها: گرفتن محکم انگشت یا جسم هنگام لمس کف دست.
• هدف: آماده‌سازی برای گرفتن ارادی و هماهنگی دست و چشم.
• زمان ناپدید شدن: ۵ تا ۶ ماهگی
• باقی‌ماندن: ممکن است بر مهارت‌های حرکتی ظریف مانند نوشتن اثر بگذارد.

• رفلکس گرفتن کف پایی (Plantar Grasp Reflex)

• زمان ظهور: تولد
• نشانه‌ها: خم شدن انگشتان پا هنگام لمس کف پا.
• هدف: آماده‌سازی برای ایستادن و راه رفتن.
• زمان ناپدید شدن: ۹ تا ۱۲ ماهگی
• باقی‌ماندن: می‌تواند بر قامت و الگوی راه رفتن اثر بگذارد.

• رفلکس تونیک لابیرنتی (TLR)

• زمان ظهور: تولد
• نشانه‌ها: خم شدن بدن هنگام خم شدن سر به جلو و صاف شدن بدن هنگام عقب بردن سر.
• هدف: رشد تون عضلانی، تعادل و هماهنگی.
• زمان ناپدید شدن: تا ۶ ماهگی
• باقی‌ماندن: می‌تواند منجر به پوسچر ضعیف و مشکلات آگاهی فضایی شود.

رفلکس نخاعی (Spinal Galant Reflex)

• زمان ظهور: تولد
• نشانه‌ها: خم شدن بدن به سمت مخالف هنگام لمس ستون مهره‌ها.
• هدف: کمک به حرکت در کانال زایمانی و بعدها سینه‌خیز رفتن.
• زمان ناپدید شدن: ۶ تا ۹ ماهگی
• باقی‌ماندن: ممکن است با شب‌ادراری، بی‌قراری یا مشکلات نشستن مرتبط باشد.

• رفلکس بابینسکی (Babinski Reflex)

• زمان ظهور: تولد
• نشانه‌ها: باز شدن انگشتان پا و بالا رفتن انگشت بزرگ هنگام تحریک کف پا.
• هدف: شاخص نورولوژیک برای بررسی مسیر قشری-نخاعی.
• زمان ناپدید شدن: ۱۲ تا ۲۴ ماهگی
• باقی‌ماندن: می‌تواند نشانه اختلالات عصبی باشد.

اهمیت رفلکس‌های اولیه

1. بقا: رفلکس‌هایی مانند مکیدن و جستجو امکان تغذیه و تنفس صحیح را فراهم می‌کنند.
2. رشد مغزی: هر رفلکس مسیرهای عصبی خاصی را فعال کرده و رشد سیستم عصبی را تسهیل می‌کند.
3. آماده‌سازی برای حرکات ارادی: پایه‌ای برای خزیدن، راه رفتن، نوشتن و تعادل.
4. یکپارچگی حسی: کمک به پردازش صحیح محرک‌های حسی مانند لمس، صدا و حرکت.
5. رشد شناختی و هیجانی: یکپارچه شدن به‌موقع رفلکس‌ها باعث تمرکز بهتر، یادگیری مؤثر و تنظیم هیجان می‌شود.
6. تشخیص مشکلات نورولوژیک: عدم ظهور یا باقی‌ماندن رفلکس‌ها می‌تواند نشانه تأخیر رشدی، فلج مغزی یا آسیب‌های مغزی باشد.

پیامد باقی‌ماندن رفلکس‌ها

اگر رفلکس‌های اولیه در زمان مناسب یکپارچه نشوند، ممکن است مشکلاتی مانند:

• اختلال در تعادل و هماهنگی
• دشواری در خواندن و نوشتن
• تأخیر در رشد زبانی و کلامی
• ضعف در کنترل هیجان و توجه

در این موارد، کاردرمانی و تمرینات یکپارچه‌سازی رفلکس‌ها می‌تواند به مغز کمک کند تا مراحل رشدی عقب‌افتاده را تکمیل کند.

جمع‌بندی

رفلکس‌های اولیه اساس رشد حرکتی و مغزی کودک هستند. این بازتاب‌ها به‌طور خودکار در بدو تولد ظاهر می‌شوند، نخستین ماه‌های زندگی را هدایت می‌کنند و سپس به‌تدریج از بین می‌روند. یکپارچه شدن به‌موقع آن‌ها برای سلامت حرکتی، هیجانی و شناختی در طول زندگی ضروری است.

نام رفلکس	زمان ظهور	توضیح	هدف	زمان ناپدید شدن	اگر باقی بماند
رفلکس مورو (Moro)	بدو تولد	باز شدن ناگهانی بازوها و پاها به سمت خارج هنگام حس افتادن یا صدای بلند، سپس بازگشت به حالت اولیه و گریه احتمالی	محافظت از کودک و حفظ هوشیاری	4تا 6 ماه	بیش‌حسی به صدا/نور/حرکت، مشکلات تعادل و تنظیم هیجان
رفلکس جستجو (Rooting)	بدو تولد	حرکت سر و باز کردن دهان به سمت نقطه‌ای که چانه لمس می‌شود	کمک به یافتن نوک پستان برای تغذیه.	حدود ۴ ماه	اختلال در رشد کلامی، بیش‌حسی ناحیه دهان
رفلکس مکیدن (Sucking)	قبل از تولد (هفته ۳۲ بارداری)	مکیدن خودکار هنگام قرار گرفتن جسمی در سقف دهان	امکان تغذیه و هماهنگی تنفس و بلع	حدود ۴ ماه	مشکلات جویدن، بلعیدن، صحبت کردن و بیان نامفهوم
رفلکس گرفتن دست  (Palmar Grasp)	بدو تولد	گرفتن محکم انگشتان هنگام لمس کف دست	آماده‌سازی برای حرکات ارادی و هماهنگی دست-چشم	5 تا 6 ماه	اختلال در مهارت‌های ظریف (نوشتن، برداشتن اشیاء)
رفلکس گرفتن پا (Plantar Grasp)	بدو تولد	خم شدن انگشتان پا هنگام لمس کف پا	آماده‌سازی پاها برای ایستادن و راه رفتن.	تا ۱۲ ماه	تأثیر منفی بر قامت و راه رفتن
رفلکس غیرمتقارن گردنی (ATNR)	بدو تولد	باز شدن دست و پای یک سمت و خم شدن سمت مخالف هنگام چرخش سر به یک طرف (شبیه شمشیرباز)	رشد هماهنگی چشم-دست و آماده‌سازی برای غلتیدن	تا ۶ ماه	اختلال در نوشتن، خواندن و عبور از خط میانی بدن
رفلکس تونیک لابیرنتی (TLR)	بدو تولد	خم شدن بدن به جلو هنگام پایین آوردن سر و صاف شدن آن هنگام عقب بردن سر	رشد تون عضلانی، تعادل و هماهنگی	تا ۶ ماه	قامت ضعیف، دست‌وپاچلفتی بودن و کاهش آگاهی فضایی
رفلکس نخاعی (Spinal Galant)	بدو تولد	خم شدن بدن به سمت مخالف هنگام مالش امتداد مهره‌ها	کمک به خروج از کانال زایمان و آماده‌سازی برای چهار دست و پا رفتن	6 تا 9 ماه	شب‌ادراری، مشکلات نشستن و بی‌قراری
رفلکس بابینسکی (Babinski)	بدو تولد	باز شدن انگشتان پا و بالا رفتن انگشت بزرگ هنگام فشار ملایم به کف پا	تست نورولوژیک برای بررسی رشد مسیر قشری-نخاعی	12 تا 24 ماه	اختلالات عصبی در کودکان بزرگتر

نکات کلیدی:

• اهمیت رفلکس‌ها:
  • بقا (تغذیه و تنفس)
  • رشد مغزی و تحریک مسیرهای عصبی
  • آماده‌سازی برای حرکات ارادی (راه رفتن، نوشتن)
  • یکپارچگی حسی و پردازش محرک‌ها
  • رشد شناختی و هیجانی
  • تشخیص زودهنگام مشکلات عصبی

اهمیت یکپارچگی رفلکس‌های اولیه

اگر رفلکس‌های اولیه یکپارچه نشوند و فراتر از سن مورد انتظار فعال باقی بمانند، می‌توانند در زمینه‌های زیر اختلال ایجاد کنند:

• تعادل و هماهنگی
• خواندن و مهارت نوشتن
• گفتار و رشد زبانی
• کنترل هیجان و توجه

در چنین شرایطی، درمان‌های مبتنی بر ادغام رفلکس‌ها یا کاردرمانی می‌توانند کمک‌کننده باشند. این درمان‌ها شامل تمرینات خاصی هستند که برای بازسازی مراحل رشدی از دست‌رفته طراحی شده‌اند.

خلاصه

رفلکس‌های اولیه اساس و پایه مهارت‌های حرکتی و رشد مغزی هستند. آن‌ها به‌طور طبیعی در زمان تولد ظاهر می‌شوند و با رشد مغزی طی ماه‌های نخست زندگی از بین می‌روند. مراحل رشدی و زمان ادغام این رفلکس‌ها برای سلامت حرکتی، هیجانی و شناختی در طول زندگی ضروری است.

راهنمای بالینی و مراقبتی مبتنی بر شواهد

چه باید انجام دهیم، چرا و چگونه؟ مراقبت‌کننده و راهنمای دوستدار کودک می‌تواند بهترین محیط را برای رشد طبیعی و یکپارچگی رفلکس‌های اولیه فراهم کند.

خلاصه سریع

• ایجاد محیط محافظتی غنی از حرکت
• تماس پوست به پوست و محیط پاسخگو
• کاهش استرس‌های غیرضروری، به‌ویژه در بخش مراقبت ویژه نوزاد
• ترغیب به پوزیشن‌های متنوع و وضعیت رو به شکم
• استفاده از مراقبت کانگورویی و پروتکل‌های مراقبتی رشد
• مشاهده و ارجاع زودهنگام در صورت تداوم یا نامتقارن بودن رفلکس‌ها

چه اتفاقی می‌افتد؟

رفلکس‌های اولیه مانند جستجو، مکیدن، مورو، گرفتن و تونیک گردنی، بخشی طبیعی از برنامه بقا و حرکات زودهنگام نوزاد هستند. این رفلکس‌ها معمولاً در دوره جنینی ظاهر می‌شوند و با رشد قشر مخ به‌تدریج یکپارچه شده و از بین می‌روند.

ادامه یافتن یا نامتقارن بودن رفلکس‌ها پس از سن طبیعی می‌تواند نشانه‌ای از تأخیر در بلوغ عصبی و مشکلات حرکتی یا یادگیری باشد. مراقبت حمایتی زودهنگام، رشد طبیعی و بلوغ عصبی را ارتقا می‌دهد.

حال چه باید بکنیم تا رفلکس ها یکپارچه شوند؟

1. مراقبت پوست‌به‌پوست (کانگورویی)

• چگونه؟ نوزاد را از همان ابتدا به‌طور مکرر روی قفسه سینه والدین و در وضعیت رو به شکم قرار دهید.
• چرا؟ این کار موجب ارتقای پایداری فیزیولوژیک، کاهش استرس، حمایت از رشد عصبی و تقویت محیط عصبی-رفتاری می‌شود که ادغام طبیعی رفلکس‌ها را تسهیل می‌کند.

. روتین های مناسب در منزل

• چگونه؟  برای حفظ خواب، کاهش نور و صدا، حمل آرام، هماهنگی مراقبت‌کننده با نیاز کودک، و استفاده از پوزیشن‌های خمیده (فلکشن) مشابه وضعیت جنینی.

چرا؟ مطالعات طولانی‌مدت نشان داده‌اند که این اقدامات پیامدهای حرکتی را ارتقا داده و پاسخ‌های استرسی را کاهش می‌دهند، به‌ خصوص برای نوزادانی که به دنیا می آیند( برای نوزادان نارس هم باید تمام این اقدامات انجام شود.)

در مرکز سلامت مادران اصل درست هرتباط با نوزاد نارس به والدین اموخته می شود.

3. آرامش و پوزیشن مناسب در منزل

• چگونه؟ حمل کودک در وضعیت خمیده و خط وسط هنگام تغذیه و بغل گرفتن، پیشگیری از خوابیدن طولانی در حالت طاق‌باز (مانند صندلی ماشین)، استفاده از تغذیه بیولوژیک و پوزیشن‌های آرامش‌بخش در شیردهی، نگه داشتن سر کودک در امتداد ستون فقرات.
• چرا؟ پوزیشن خمیده در خط وسط استرس سیستم نوزادی را کاهش داده و به انتقال طبیعی از رفلکس به واکنش قامتی کمک می‌کند. فشار زیاد یا وضعیت نامناسب می‌تواند به رشد حرکتی آینده آسیب بزند.

4.تامی‌تایم (زمان رو به شکم) با نظارت

• چگونه؟ جلسات کوتاه و مکرر در زمان بیداری کودک، افزایش تدریجی زمان و دشواری بر اساس تحمل، فراهم‌کردن امکانات مناسب برای قرارگیری رو به شکم، و بازی‌های دوطرفه برای تقویت الگوهای حرکتی متقارن.
• چرا؟ وضعیت رو به شکم پاسخ‌های وضعیتی مخالف جاذبه را تحریک کرده و به گذار از رفلکس‌های اولیه به حرکات ارادی کمک می‌کند. شواهد نشان می‌دهند که حرکات فعال اولیه نقش مهمی در ارتقای مراحل رشد حرکتی دارند.

بازی و ماساژ مبتنی بر یکپارچگی رفلکس ها

در مرکز سلامت مادران، کلاس‌های مادر و کودک بر یک اصل بنیادین استوار است: یکپارچگی و هماهنگی رفلکس‌های اولیه. این رفلکس‌ها که سنگ بنای رشد حرکتی و عصبی کودک به شمار می‌روند، برای تحول سالم و پایدار نیازمند ادغام مناسب در سیستم عصبی هستند.

تحقق این هدف از طریق بازی‌های حرکتی و حسی هدفمند فراهم می شود. این فعالیت‌ها به کودک کمک می‌کنند تا الگوهای رفلکسی نوزادی را به حرکات ارادی و پیچیده‌تر تبدیل کند.

علاوه بر این در مرکز سلامت مادران، برای کودکان سنین بالاتر نیز چنانچه در ارزیابی‌ها، نشانه‌هایی از عدم یکپارچگی یا باقی‌ماندن رفلکس‌های اولیه مشاهده شود، برنامه‌های آموزشی و مداخله‌ای تخصصی جهت ادغام این رفلکس‌ها طراحی و اجرا خواهد شد تا مسیر رشد کودک به شکلی هماهنگ و سالم ادامه یابد.

کلمات کلیدی

بارداری،رفلکس های اولیه، رشد حرکتی، ورزش کودک

گردآوری مطالب: فیروزه روستا¹-زهرا افاضلی²

1:مدرس کشوری بارداری،زایمان ، دکترای سلامت ، موسس سلامت مادران

f.roosta1963@yahoo.com

2: رتبه 9 کنکور دکترای تخصصی رفتار حرکتی، پژوهشگر سواد بدنی

Zahra.afazeli76@gmail.com